Idazleak

Kulturgile, idazle, EIEko bazkide eta intelektual zenbait

Galdeketaren galderak

P { margin-bottom: 0.21cm; } Paradoxa da noski, Eskoziari mehatxu egin izana independentzia lortzekotan Europako Batasunetik kanpo geldituko zela, eta handik gutxira ohartzea justu aurkakoa gertatu dela: independentzia ez lortzeagatik kanporatuko dutela EBtik. Auzia sakonagoa da: Eskozian arrakasta izan zuen beldurraren mezuak. Ingalaterran baino gizarte kohesionatuagoa daukate, babes sozial  urruti 2016/06/27 - 07:58:03

Ispilu okerra (gabonetako kontakizuna)

Ispilu okerra (Gabonetako kontakizuna) Emaztea eta biok salara sartu ginen. Goroldio eta hezetasun usaina zerion. Milaka arratoik eta saguk korrikari ekin zioten, mende oso batez argirik ikusi ez zuten horma haiek argitzean. Pasa eta atea itxi genuenean, haize bolada bat sartu zen, gela zokoetan pilaturik zeuden paperak zurrunbilduz. Argia paper gainetara zabaldu eta inskripzio zahar eta Erdi Aroko irudiak somatu genituen. Hormetan, denborak berdeskatutako nire arbasoen erretratuak zeuden esegiak. Haien soina gotorra zen itxuraz, zorrotza, esan nahirik bezala: — Hik bai merezi duala jipoia, hik, anaiatxo! Gure pausoak etxe guztian zehar entzuten ziren. Oihartzunak erantzuten zion nire eztulari, aintzina nire arbasoenari erantzuten zion oihartzun bera... Ulu eta intziri zebilen haizea. Norbait ari zen nigarrez tximiniko hodian, desesperuzko malkotan. Ur ttantta mardulak behin eta berriro leiho ilun, lurrunduetan hoska, eta haien kolpeek tristuraz betetzen zuten bihotza. — Oh arbasook, ene arbasook! —esan nuen hasperen sakonez—. Idazle banintz, erretratuoi begiratuta, nobela luze bat idatziko nuke. Zahar hauetako bakoitza, gazte izan bait zen bere garain, eta gizon edo emakume hauetako bakoitzak, bere nobela izan zuen... eta nolako nobela gainera! Begiraiozu, adibidez, zahar honi, nire birramonari. Hain emakume itsusi eta zatarra izan arren, badu horrek ere bere nobelatxoa, benetan interesgarria. Ikusten al duzu —galdetu nion nire emazteari— ikusten, hor txokoan, esegia dagoen ispilu hori? Eta nire birramonaren erretratoaren ondoan zegoen ispilu handi bat seinalatu nion, brontzezko marko beltza zuena. — Ispilu horrek ahalmen majikoak ditu eta nire birramonari hondamendia ekarri zion. Garesti erosi zuen oso, eta hil arte ez zuen bere ondotik aldegin nahi izan. Ispilura begira egon ohi zen gau eta egun, etengabe; jaten ari zela edo edaten, berdin. Oherakoan bere ondoan jarri ohi zuen beti, eta hiltzorian zegoela, zerraldoan berarekin ipini zezaten eskatu zuen. Horrela egin ez bazuten, ispilua zerraldoan kabitzen ez zelako izan zen — Irtirina koketa al zen? —galdetu zidan emazteak. — Demagun. Beste ispiluren bat izango zuen noski! Zergatik zion ordea hainbesteko txera berariaz honi eta ez beste inori? Ispilu hoberik ez zegoelako edo? Ez, maitea! Hemen misterio beldurgarriren bat dago. Ezin da bestela. Kondairak dioenez, deabru bat omen dago ispiluan eta, badirudi nire birramonak erakarpen berezi bat sentitzen zuela deabruenganako. Horrek noski ez du zentzurik, baina dudarik gabe, brontzezko markodun horrek badu misteriozko indarren bat. Kendu nion hautsa ispiluari, begiratu eta algaraka hasi nintzen. Nire algarari oihartzunak erantzun zion itun. Ispilua okerra zen eta nire karantza alde guztietara bihurritzen zidan: nire sudurra ezkerreko masailan ikusi nuen; kokotsa bi puskatan, alde baterantz labaindu zitzaidan. — Bai gustu bitxia nire birramonarena! —esan nuen. Nire emaztea hurbildu zen ezpaiti ispilura; berak ere begiratu zuen, eta berehala zerbait ikaragarri gertatu zen. Zurbildu, burutik oinetara dardarka bizian hasi, eta garrasi bat bota zuen. Argimutila erori zitzaion eskutik, lurrean bueltaka ibili eta kandela itzali egin zen. Ilunpetan murgildurik gelditu ginen. Instant berean, zerbait astuna erortzen zela sentitu nuen: Nire emazteak konortea galdu zuen. Haizeak intziri are urrikalgarriago bat bota zuen, arratoiak korrika hasi ziren, paper artean saguak dardarka. Ileak tente jarri zitzaizkidan, leiho baten leihatila askatu eta lurrera jaustean. Leihotik ilargia agertu zen... Nire emaztea jaso eta besoetan atera nuen nire arbasoen bizilekutik. Ez zen bere onera etorri hurrengo eguneko ilunsentira arte. — Ispilua! Emadazue ispilua! —esan zuen bere onera etortzerakoan—. Non dago ispilua? Aste bete oso batetan ez zuen ez edan, ez jan, ez lorik egin, ez zuen ispilua ekar ziezaioten baino eskatzen. Nigar-malko biziak ixurtzen zituen, buruko biloak soiltzen, urduri zegoen, eta azkenik, medikuak, nire emaztea ahuleziaz hil zitekeela eta bere egoera guztiz larria zela aitortu zigunean, nire beldurra garaitu, berriz ere estrinako bizilekura jaitsi eta birramonaren ispilua ekarri nion handik. Hura ikustean, zorionez barrezka hasi zen nire emaztea; gero, heldu, musukatu eta begira gelditu zitzaion, begiak bertan atxikiak zituela. Hamar urte baino gehiago pasa dira jadanik, eta ispilura begira jarraitzen du, handik instant bat ere aldendu gabe. «Hau ni izango al naiz gero! —zezeldu ohi du, bere soinak purpura koloreaz gainera, zorion eta ekstasi itxura hartzen duen bitartean—. Bai, neu naiz! Ispilu honek ezik, gainerako guztiak gezurra dio! Pertsonek gezurra diote, nire senarrak gezurra dio! Oh, nire burua lehenago ikusi izan banu, lehenago, benetan nolakoa naizen jakin izan banu, ez nintzatekeen gizon horrekin ezkonduko! Ez da nahiko ona niretzat! Nire aurrean zaldunik galaienek, prestuenek beharko dute ahozpeztu...». Behinola, nire emaztearen atzean zutik nengoen batean, begiratu nuen halabeharrez ispilura eta sekreto izugarri bat topatu nuen. Edertasun distiratsuzko emakume bat topatu nuen ispiluan, inoiz nire bizitzan ikusi ez bezalakoa. Naturaren mirari bat zen, edertasun, dotorezia eta amodiozko akorde harmoniko bat osatzen zuela. Baina zergatik ordea hala? Zer gertatu zen? Nola zitekeen, nire emaztea, hain itsusia eta dorpea izanik, ispiluan, hain miragarri agertzea? Zergatik zen hala? Ba, ispilu okerrak nire emaztearen aurpegi itsusia alde guztietara okertu eta haren atal guztiak halabeharrak desplazatzean, aurpegi hura eder-ederra ikustarazten zuelako. Minus bider minus, berdin plus! Eta orain biok, emaztea eta ni, ispiluaren aurreran eserita egon ohi gara, beti hari begira, eta paretik minutu bakarrik ere aldendu gabe; sudurra ezkerreko masailan sartzen zait; kokotza, bi puskatan, alde batera lerratzen; Nire emaztearen aurpegia liluragarria da, ordea, eta irriki ero, zentzungabe bat nagusitzen zait. —Jajaja! —botatzen dut, barre basati eginez. Bitartean, nire emazteak, ahots ia entzungaitz batez zezeltzen du: — Zein ederra naizen! Egan, 5-6 zkia., 1985 Anton Txekhov itzultzailea: Pello Zabaleta  ilusione1 2016/06/02 - 18:38:04

Jose Miel Barandiaranen Herensugea

Jose Miel Barandiaranek bere Diccionario de Mitologia Vasca-n (euskaratuta al dago?) Herensugeari ondoko definizio hau ematen dio: “genio diabólico que aparece en forma de serpiente”.Hori kontutan harturik, XIX mendeko zenbait karlistak trenari burnizko herensugea deitzea (ikusi beheko sarrera) erabat justifikatuta zegoela esan daiteke.Gaur egungo oposizioa AHTari antzeko arrazoietan oinarriturik  MALDAN 2016/06/02 - 18:01:02

MUGAZ BESTALDEKO BESTE EMAIL BAT (AL BORDE DE UNA EXPLOSIÓN ESCROTAL)

Gaur oso egun geldoa izan da. Goiz guztia liburutegian pasa dugu, ordenagailuak borratutako lanak berregiten. Presak tortura bilakatu ditu dutxa eta bazkariaren plazerak. Klasera ere korrika joan gara. Siesta ere egin dugu bai, tradizioari men eginez egin ere, bigarren lerroko mahaian eta postura harrapatu gabe. Ez dut gezurrik esango, klase egun gogaikarri bat izan da: sistematikoki geratzen zaigun zerebro apurra urtzeko diseinatutako gas kamara puta horretan igarotako 5 orduak amaiezinak izan dira. 5 ordu, zita oso bat. Baina guk nahiago ditugu izerdi likatsuzko ibaiak, eguzkia gela barrutik ikustea, ordutik ordura usteltzen doazen hatsak, irakasleak –hain espresibo eta pasionalak– eta berogailua. Azken hau martxan, noski. Bai, heriotza geldoa. Hau dena konpon dezaketen gauzak gutxi dira. Irakasleren batek klasea eman ordez " escupir a los urbanos / a mi chica meter mano " kantatzea litzateke bat. Kalean zehar ustekabean maratoi nudista jendetsu batekin topatzea beste bat. Betiko esloganez jositako paretetan pintada originalen bat irakurtzea, betiko manifetako aldarrikapenen artean doinu tropikal bat bereiztea. Edota travestien ekintza esperpentiko batean parte hartu ahal izatea eta, adibidez, udaletxea kolore guztietako pinturaz betetako arrautzekin bonbardatzea. Haize freskoa, mesedez. Gehiegi eskatzea da, badakit. donostialdekoa literatura gazte eta euskalduna  metropolitan. . . 2016/06/02 - 15:45:05

IZURRITEAK (II)

IZURRITEAK (II) Der Tod in Venedig (1912) La muerte en Venecia Tomas Mann - Los premios nobel de literatura (Traducción cedida por Edhasa) La muerte en Venecia Thomas Mann famatu egin zuen nobela da. Honen ondorengoak dira idazlea Nobelaren garaile egingo zuen La montaña mágica edota Doctor Faustus nobela faraonikoak. Biak ala biak eskuragai dituzue literaturako sari nobelen bildumako Thomas Mann -i eskainitako liburuan. Tragedia kutsuko narrazio honen kokapena garrantzitsua da oso istorioaren garapenerako, Veneziaren erromantikotasuna eta dekadentzia progresiboa idazlearen barrunbeen isla baitira uneoro. Oporrak pasatzera kanalen hirira joanez geroztik, bizitza metodikoa, kontrolatua eta erabat arrazionala amaitu da Aschenbach-entzat. Veneziak bere baitan gorde-gordean zeuzkan pasioak askatzen dizkio. Ildo honetatik, Mann -ek XX. mende hasierako nobelagintzan zabaldu zen gaietako bati heltzen dio bete-betean: Nietzsche-k hamarkada batzuk lehenago plazaratutako Dionisio eta Apoloren arteko borrokari, hain zuzen ere. Protagonistak, Tadzio ikusten duen unetik bertatik, maitasunaren sugarra bere baitan kontrolik gabe hazten sentitzen du eta, etxera alde eginez sentimenduak apaldu ordez, Venezian jarraitzea erabakitzen du, bere burua kiskali artean. Izan ere, Tadzioren ondoan jarraitzea erabakitzen duenetik, Veneziako hiritarrak usteltzen dituen izurriteak jota hiltzeko arriskua beregain hartzen du. Era honetan, idazleak greziar itxurako tragedia bat josten du, protagonista Dionisioren bultzada autodestruktiboari jarraiki makurtzen baita bere barne pasioen esanetara. Hala ere, liburu honen baliorik handienetarikoa Aschenbach eta Tadzio banantzen dituen horma lehenengoak suntsitu ezina da. Noizbehinkako keinuek edota begiradek lotzen dituzte soilik; ezta hitz bakar batek ere. Nobela laburra da, eta egokia idazle metodiko eta burges honen obran barneratzeko. Pisutsua hainbatetan, baina amaierak –zalantzarik gabe, pelikulako azken eszenarekin alderatuta nobelakoa askoz ere hobea da– aurreko orrialde guztiak konpentsatzen ditu. Bukatzeko, nire harakin sena erakutsi asmoz (aiton-amonak harakinak nituen), hona hemen hainbat txerri txuleta: También desde una perspectiva personal, el arte es vida potenciada. Procura un goce más intenso, pero consume más deprisa. Imprime en el rostro de sus servidores las huellas de aventuras espirituales e imaginarias y, a la larga, engendra en el artista, por más que éste viva exteriormente inmerso en una paz conventual, cierta hipersensibilidad refinada, un cansancio y una curiosidad nerviosa que una vida colmada de gozos y pasiones turbulentas apenas conseguiría despertar. (29) Veneziako garaiko paisaia, giroa, gondoleroak, hiriaren arnasa. Zertzelada espresionistak, hala nola: - Gaztez jantzitako aitona (31, 32), beste hainbat gazterekin batera protagonista Veneziara eramango duen barkuan (Gaztetxartela-ko iragarkien antzeko aitona). Repugnante era ver, no obstante, en qué estado se hallaba el viejo lechuguino debido a su postiza camaradería con los jovencitos. Su añoso cerebro no había podido resistir el vino como los de sus robustos y juveniles compañeros: su borrachera era calamitosa. Con mirada torpe y un cigarrillo entre sus temblorosos dedos, se tambaleaba bajo los impulsos del alcohol sin moverse del sitio, manteniendo a duras penas el equilibrio. Como sin duda se hubiera caído al primer paso, no se atrevía a darlo, aunque, eso sí, sacaba a relucir una arrogancia deplorable y se aferraba, balbuceante, a los botones de todo el que se le acercara, levantando, entre guiños y risitas socarronas, su índice arrugado y cubierto de sortijas para subrayar alguna broma necia, al tiempo que en un gesto odiosamente ambiguo se relamía las comisuras de los labios con la punta de la lengua (34). (…) El viajero tiene problemas para bajar: se lo impide su baúl, que es penosamente arrastrado por la escalerilla. Y así, durante varios minutos, le resulta imposible eludir las impertinencias del espantoso viejo que, oscuramente impulsado por la borrachera, hace al forastero los honores de la despedida. - Cordiales saludos! –balbucea llevándose dos dedos a la boca-, ¡cordiales saludos a su amorcito, al más precioso y preciado de los amorcitos! Y al decir esto la parte superior de su dentadura postiza se desprende y cae sobre el labio inferior. - Narrazio amaierako ametsa. Akelarrea, bakanala. Echando espuma por los labios se excitaban unos a otros con gestos lascivos y manos lúbricas, entre risas y gemidos, hundiéndose las varas espinosas en la carne y lamiéndose la sangre que corría por sus miembros. Pero el durmiente ya estaba con y dentro de ellos, poseído también por el dios extranjero. Sí, ellos eran en realidad él mismo cuando se abalanzaban sobre los animales matando y desgarrando, cuando devoraban trozos de carne humeante, y cuando sobre un suelo revuelto y musgoso iniciaron, como ofrenda al dios, una cópula promiscua e infinita. Y su alma conoció la lujuria y el vértigo de la aniquilación. De este sueño se despertó enervado, deshecho, enteramente a merced del demonio. (…) (…) * Testu osoa * Tadzio donostialdekoa literatura gazte eta euskalduna  metropolitan. . . 2016/06/02 - 15:45:05

Kamera berria, irudi zaharrak

Djokovicen eta Murrayren arteko tenis-openaren finala telebistaz bart jarraitu duenak ikusi ahal izan ditu – nahiz, behar bada, jabetu ez--, inoiz aurretik sekula ikusi gabeko irudiak. Arrazoia, estreinako erabili izan den kamera-mota: drone itxurakoa, baina ez hegalaria, kablez lotua baizik.  Amatiño 2016/05/09 - 01:24:02

Seigarrenaren ikuspegia

Aurreko arratsaldean entzun nion gazte bati Euskadi Irratian, zein erraz sortu daitekeen enpresa bat Estatu Batuetan. Hogeita lau ordutan. Ezagutzen omen zuen bere inguruan kasua, lagunen batena, zeinek pare bat urtez negozio txiki bat abian jarri zuen, gero, irabaziekin, Masterra ordaindu ahal izateko. Honelakorik ez da, gero, batere ohikoa gure artean.  Amatiño 2016/05/06 - 08:26:03

Aqua

Beste behin, hogeitabatgarrenez, Gaztela eta Leongo eliza katolikoak antolatu du “Las edades del hombre” deitu erakusketa non, aldez aurretik erabakitako gai nagusi baten inguruan, bere barrutiko arte-lanak biltzen dituen. Aurtengo gai nagusia “Aqua” (ura) da, eta Toroko* (Zamora) Kolejiatan eta Hilobi Santuaren elizan barrena azaltzen da erakusketa parea.  Amatiño 2016/05/03 - 15:37:09

Ez dira datu onak

Lehen hiru hilabeteko langabeziaren datuak ez dira txarrak, baina ezta onak ere. Espainiakoak, 2011ko orokorrak baino hobeak baina iazkoak baino txarragoak. EAErenak, antzerakoak. Eta nafarrak, aldiz, 2011koak zein iazkoak baino txarragoak. Hala ere, egia ere bada, hiru datuok iazko martxoaren 31koak baino hobeak direla: 15,8 (EAE), 17,1 (NA), 23,8 (ESP).  Amatiño 2016/04/30 - 22:49:05

Nazien urrea, Galiziako wolframioa eta Lezamako igeltseroa

Eibarko Club Deportivoarekin estreinako joan nintzenean eskiatzera Candanchura (1963?) eta Canfranc-eko tren-geltokiko ostatuan lo egin, amesgaiztorik txarrenean ere nekez suma nezakeen hogei urte eskas lehenago Gestapokoak bizi izan zirenik bertan, laurogeitaka tona urre pasatu zirenik ezkutuan handik eta mendate mehar hura Alemaniatik ihesi etorritako juduen isilpeko igarobide izan zenik.  Amatiño 2016/04/27 - 23:58:04

Gure industriaren defentsan

Hona non jakin dugun, holakoren batean, “industriarik gabeko Herriak ez duena etorkizunik”. Lanik falta ez denean lanpostuak ez du lar balio izaten; ezta industriak ere, edozein pegoratan tailertxo bat dagoenean. Aspaldiotan, ordea, lan-aukerak gero eta gehiago balio du eta, orain dela urte gutxi besterik iruditu arren, azkenean amaitu dugu sekulako manifestazioa egiten “gure industriaren defentsan”. Hamaika ikusteko jaio ginen!  Amatiño 2016/04/24 - 19:23:01

Datorkigun mundua

Etorkizuna ez da gero batere erraza gaur eguneko gizartearentzat, oro har, eta, zer esanik ez, lan-merkatura estreinako atera behar duen gazteriarentzat edo sortu beharreko enpresa txikientzat. Baina, datorkigun mundua... sekulako txarrena al da? Aurreko belaunaldiek abagune errazagorik aurkitu al zuten?  Amatiño 2016/04/21 - 20:33:03

Urna usaina ostera be

Ez dau emoten egoerea aldatu egingo danik. Erabateko sorpresea izango litxake bagilaren azken domekan hauteskunde orokorrak barriro ez izatea. Sei hilabete emon ditue Estaduko lau alderdi politiko nagusiak plantak egiten, benetako ahaleginik ez dalako egon, eta ez dira kapaz izan gobernua osotzeko. Euren ezintasuna eta euren arteko alkar ezinikusia herritarroi bialduten dauskue atzerabueltan. Alderdi barriak, ustez [...]  Mundua konpondu guran... 2016/04/21 - 19:56:06

Photoshop analogikoa

Photoshopak, photoshop digitalak alegia, hogeiren bat urte baino ez ditu. Hala ere, irudia irudi denetik behintzat, betidanik egon izan da jatorrizko itxura aldatzeko grina eta joera. Digitalaren ekarpenik handiena ez da edozer aldatzeko eskaintzen duen sekulako ahalmena, behin aldatuz gero berriro lehengora itzultzeko aukera paregabea baizik. Aldaketa digitala kendu-ipinikoa da, joan-etorrikoa. Analogikoa, ostera, joanekoa baino ez. Ez du bueltarik.  Amatiño 2016/04/19 - 21:23:07

Bihotza bitan banatzen ikasi

Badazagut gaur Ipuruara igotzeko ausardiarik, adorerik edo patxadarik izan ez duen errealzale eibartarrik. Lar ez sufritzeagatik etxean geratu denik. Badazagut talde biek irabazi zezaten nahi zuen Eibarko txuri-urdin armaginzalerik. Aukeran, berdinketa nahiago zukeenik. Inoiz ikasiko al dute bihotza bitan banatzen?  Amatiño 2016/04/16 - 22:40:07

Erretzen ez duten kazetariak

Egia esan, nik ez nuen gaztetan sarri ikusterik izan, nobela beltzean horren usu agertu izaten zen kazetari mozkorrik. Erdi-lafiatuta bai, behar bada. Baina benetan zaila zen batere zigarrorik erretzerik ez zuen kazetariren batekin topo egitea. Denek erretzen zuten, erretzen genuen. Orain, ostera, alderantziz. Inork ez du erretzen.  Amatiño 2016/04/14 - 23:22:11

Ez Dok Amairu eta dantza*

Ez dok Amairuren garaiko eta pareko dantzaren mugimenduak Argia dauka izena. Ez dok Amairuk euskal musikari egin zion tamainako ekarpena egin zion Argiak euskal dantzari. Eta gainera, biak bateratsu aritu ziren. Izan ere, mugimendu bereko bi adierazpen izan zirela esan genezake, Ez dok Amairu musikan, Argia dantzan. Are gehiago, elkarren berri izanez, elkarri eraginez, elkarrekin bidea eginez.  Dantzing 2016/04/12 - 14:40:05

Aurreskua Cadiz-en: horrela ikusten dituzte gure dantzak kanpoan?

Erne ondoko bideoari. Cadizeko dantza ikasle gazte batzuk dira, dantza ikasketen 5. mailan euskal dantzak landu behar izan dituzte eta hauxe da emaitza.  Dantzing 2016/04/12 - 14:40:05

Alpinoa hil da, bizi bedi mendi-eskia

Atzo itxi ziren Aragoiko eski-estazioak. Baina ez elurrik ez dagoelako, jenderik ez delako baino. Alpe-eskiaren denboraldia amaitu da eta heldu, berriz, mendi-eskiaren ordua. Doako eski-motaren garaia da.  Amatiño 2016/04/11 - 18:44:01

Txomin Peillen eta Pettiri Sabuki

Nazioarteko merkatuan nobela beltza indarrean dagoen garai honetan, omenalditxoren bat edo beste zor zaio Txomin Peilleni. Ondo dago Pepe Carvalho (Manuel Vázquez Montalbán, 1972) mirestea, baina Pettiri Sabuki (“Gauaz ibiltzen dana”, 1967) euskal polizia paristarra bost urte lehenago sortu zen. Eta datorren urtean, berrogeita hamar.  Amatiño 2016/04/08 - 19:53:02

Nabigatu euskaraz