Lehena Orain. Historia bloga

Euskal Herri imajinario baten alde (liburu aipamena)

Euskal nazioa asmatua da. Eta zer? Munduko nazio guztiak dira asmatuak. Horixe da Santi Leoné nafar historialariak Euskal Herri imajinario baten alde liburuan defendatzen duena (Elkar, 2008). Liburua saiakera labur bat da (92 orrialde), arin eta erraz irakurtzen dena. Izatez, ingeles historialarien estilo atsegin eta dibulgatiboa ekarri dit gogora. Zaldi Eroa ren marrazkiek umore puntu gehigarri bat eransten diote. Liburuaren abiapuntuko ideia aski ezaguna da ikertzaileen artean: nazioak komunitate imajinatuak dira, ez dira betidanikoak, ezta berezkoak ere , baizik aski berriak, nagusiki XIX. mende aldera eraikiak, sortuak, asmatuak... Nazioak ulertzeko modu hau agian harrigarria egingo zaio irakurle ez espezializatuari. Izatez, asmakizunaren ideia gure artean batez ere autore espainolistek zabaldu dute, euskal abertzaletasuna salatzeko asmoz: "Euskal Herria nazio asmatua da, beraz ez da egiazkoa, baizik gezur bat". Hori da, sinplifikatuz, maiz iristen zaigun mezua. Horregatik da eskertzekoa Leoné-ren saiakera, asmakizunaren norabide bakarreko mezua ("euskal nazioa asmatua da"), beste alderantz ere zuzentzen baitu, publiko zabalari ezagutaraziz: euskal nazioa asmatua da, bai, munduko nazio guztiak diren bezala, baita espainiar nazioa ere . Zeren oraindik orain, asko dira Espainian, baita historialarien artean ere, beren nazioa milenario gisa aurkezten dutenak. Horrexen hainbat adibide agertzen (eta kritikatzen) ditu Leoné-k. Liburuak, gainera, arreta berezia eskaintzen dio Nafarroako kasuari . Bertan, alde batetik, eskuin navarristak, Nafarroaren historia esentzialki espainol gisa aurkeztu izan du, gauza berezko eta betidanikoa bailitzan. Beste aldetik, navarrismo espainolista horri aurka egin nahian, euskal abertzale batzuk, Nabarralde proiektuaren inguruan bilduak, Nafarroaren historia esentzialki euskaldun gisa aurkeztu nahi izan dute (Nafarroa = Euskal Estatua). Kasu bietan, historia modu dogmatiko, manikeo eta politizatuen erabili da, ez iragana ezagutzeko baizik batez ere egungo proiektu bat ala beste justifikatzeko. Erabilera makur hori da liburuak kritikatzen duena. Eta horren aurrean Euskal Herri imajinarioaren aldeko apustua egiten da: "Euskaldunak bagara, ez da iraganak behartuta, historiaren manatuak bultzatuta, hildakoen ahotsak hartaratuta. Euskaldunak bagara, izate horri edukia guk ematen diogulako da" (91.orr). Esan beharrik ez dago guztiz bat egiten dudala liburuaren planteamenduarekin. Zenbait puntutan, ordea, apur bat labur geratu zait. Neurri handiz, nire deformazio profesionala da arazoa, urtetan nazionalismoaren historia gaiak erabili baititut esku artean, eta alde horretatik gauza gutxi egin zaizkit berriak. Alta, aitortu behar dut egileak adibide xume eta egokiak hautatuz zehatz transmititzen dituela ideia nagusiak. Bereziki polita iruditu zait Jaime Ignacio del Burgo ren faltsifikazioaren etsenplua (ezezagun zitzaidana): politikari navarristaren interpretazioan XVI. mendeko nafar gorteen akta batean hispanitatearen defentsa garbia egiten zen ( spanidad , Del Burgoren irakurketan), izatez, jatorrizko testuan, kristautasuna aipatzen zenean ( christiandad ). Halaber, Nabarraldeko autoreen estilo literarioari buruzko kritika originala eta guztiz pertinentea egin zait: idaz-tankeraren auziak garrantzi gutxikoa eman badezake ere, Leoné-k antzeman duen bezala, Nabarraldekoen estilo solemne eta handinahia bat dator guztiz beren liburuek egia absolutua agertzeko duten asmoarekin. Agian Leoné-ren liburuan urrien egin zaidana izenburuko helburuaren garapena da, hots, Euskal Herri imajinarioaren aldeko jarduna . Izan ere, liburuan ez da azaltzen zer den Euskal Herri imajinario hori, nola joan den berau historikoki sortzen (demagun diskurtso mailan, edo sinboloetan), edota imajinario horrek zer interes izan dezakeen. Berriki, modu irrigarri batean, Volgako batelariek imaji-Nazio horren aldeko hainbat proposamen aurkeztu dituzte. On izango zen Leoné-k ere bereak azaltzea. Nire partetik, behinola, historia arloko euskal curriculumari buruzko artikulu batean gaia zertxobait ukitu nuen. Edozein kasutan, eta amaitzeko, liburuak aise lortzen du argitaratu den Eztabaida bildumaren izenari ohore egitea. Jada zenbait iritzi desberdin sortarazi ditu. Irakurle guztiei biziki aholkatzen diet .  2008/05/04 - 07:26:16

Galeseraren historia soziala

 2008/04/12 - 06:58:02

Film aipamena: 'The Other Boleyn Girl'

 2008/03/18 - 06:20:28

Metropolis: iraganeko etorkizuna

1927 urtean estreinatu zen Fritz Lang aleman zuzendariaren Metropolis filma. Etorkizunean, zehazki 2026 urtean, giroturiko istorioa kontatzen du. Ezin esan iragarpenetan asmatu zuenik, baina filma ispilu aparta da iraganaz eta orainaz ohartzeko. Istorio futuristetan ohikoa izaten da uneko perspektibak, puntako joerak, azken modak, esperantzak eta beldurrak etorkizunera proiektatzea . Hola, gertatuko denaren irudi bat baino gehiago istorioa kontatu den une harexen erretratu exageratu bat azaldu ohi da. Beti egon liteke, jakina, intuizio zuzenen bat, baina irudi nagusia jatorrizko garaiari dagokio. Horixe gertatzen da Metropolis filmean ere: 2026 urtea baino gehiago 1927 urtea erakusten duela. Gainera, 1927an bertan kokaturiko film arrunt batek ez bezala, Metropolis -ek gure XXI. mende hasiera irudikatu nahi duenez, aurrez aurre jartzen dizkigu behinolako ikuspegiak eta egungo errealitateak. Eta mundua benetan asko aldatu da, baina ez 1927an uste zitekeen bideetatik. Filmeko Metropolis etxeorratz erraldoiz osaturiko hiri bat da. Bertako biztanleak bi klase nagusitan zatituta daude: planifikatzaileak eta langileak . Klase biak arlo guztietan bereizten dira. Planifikatzaileek hiriaren goialdean dute bizigunea, aginte politiko zein ekonomikoa beren esku dago eta luxuzko bizitzaz gozatzen dute. Langileak hiriaren lurrazpiko etxeetan bizi dira, fabrikako makinetan 10 orduko lan-txanda itogarriak egin behar dituzte, eta bizimodu miserablea dute. Formetan ere guztiz desberdinak dira klase biak: langileek uniforme ilunak daramatzate, bai lanean eta bai etxean; planifikatzaileek traje eta jantzi garestiak dituzte; langileak oinez ibiltzen dira, planifikatzaileak autoan... Eta batzuen eta besteen bizimodua hain antagonikoa izanik, filmeko munduan, langileen matxinada gertatzeko aukera handia dago. Historia, ordea, ez da bide horretatik joan. Klaseen arteko zatiketa eta iraultza arriskua inoiz baino urrunago daude gaur egun . Horiek 1927ko arazoak ziren, ez XXI. mende hasierakoak. Planifikatzaileei dagokionez, Metropolis-eko iragarpena ez da guztiz okerra gertatu. Gure munduan, filmea egin zen garaikoan bezala, botere politikoa eta ekonomikoa estuki lotuta mantentzen dira , nahiz agintea ez den Metropolis-en bezain modu zentralizatuan ezartzen. Errealitatean jazotako aldaketa nagusia langileen bizi baldintzetan gertatu da. 1927ko filmak imajinatu ere ez zuen egiten XXI. mende hasieran langileek auto propiorik izan ahalko zutenik, jantzi garestiak erosi ahalko zituztenik, oporretan atzerrira joan ahalko zirenik... Langileen eros ahalmena izugarri hazi da, eta kontsumo gizartea sortu . Horri lotuta, igoera sozialerako aukera hedatu da: klase zatiketa finkatu barik lausotu egin da, eta behinolako fabriketako langileen seme-alabei bide sozio-laboral berriak ireki zaizkie. Genero arloko aldaketa ere nabarmena izan da. Metropolis-ko mundu futuristan fabrikako langile guzti-guztiak gizonak dira. Beren emazteak etxean geratzen dira (uste izatekoa da etxeko lanetan). Planifikatzaileen taldean ere, erabakiak hartzen dituzten bakarrak gizonak dira. Janzkeran bertan markatzen da rol bereizketa: emakume guztiak gonaz janzten dira, gizonak prakekin. Egoera hori, jakina, 1927ko munduari dagokio, ez XXI. mende hasierari. Emakumeen rolean jazotako aldaketa, beraz, oso handia izan da. Emakumeak garai batean maskulinotzat hartzen ziren hainbat esparrutan sartu dira: fabriketan, bulegoetan, praketan... Gizonen rolean jazotako aldaketa txikiagoa begitantzen zait. Etxeko lanetan parte hartze zertxobait eta elementu estetiko "femenino" gutxi batzuk onartzea (gonarik adibidez ez, baina bai belarritakoa eramateko aukera, ile luzea uztekoa, eta ez asko gehiago). Gizartearen homogeneotasun etnikoan antzeman liteke beste aldaketa handi bat. Metropolis-ko langileak zein planifikatzaileak, denak, zuriak dira. Ez da afrikarrik, asiarrik edo beste jatorriko jenderik ikusten. Salbuespen bakarra night club bateko ikuskizun batean agertzen diren beltz banaka batzuk dira. Baina hor ere gizarte errealitatetik kanpo ageri dira, dantzaldi exotiko bateko figurante geldi gisa (taparrabos batekin jantzita gainera). Beraz, 1927an ez zuten susmatu ere egiten mende baten buruan nolako immigrazio fenomenoak gertatuko ziren Europara. Ezta 1927an kolonia ziren lurraldeetan nolako aldaketa politiko, ekonomiko eta sozialak jazoko ziren ere. Mundu europozentrikoa zen guztiz Metropolis-ekoa, gaur egungoa ez hainbeste. Teknologia arloan ere ez zuen askorik asmatu filmeak. Oro har oso labur geratu zen. Ordenagailurik eta telebistarik, adibidez, ez da ageri. Metropolis-ko auto eta hegazkinak, 1920etako tankera berekoak dira. Aparaturik modernoena, agian, bideofono bat da (argazkian), egungo webcam-ordenagailu batekin aldera litekeena. Baina, jakina, egun mugikor soil batek ere eskain dezake irudi-soinu zerbitzu hori, filmeko bideofonoak kabina handi eta finko bat behar duen bitartean. Zentzu horretan 2026ra iritsi gabe ere, teknologia izugarri aurreratu da . Filmean ageri den androidea (ala cyborg-a?) da momentuz gure munduan garatuta ez dagoen teknologia bakarra. Agian 2026ra arte itxaron beharko da horretara iristeko. Bitartean Metropolis filmea goza dezakegu, bere estetika inpresionista, art decó eta blog honetan kontatu gabe utzi dudan istorioarekin.  2008/02/16 - 08:34:08

Liburu aurkezpena: Sabino Arana Goiri, Euzkadiren aita

 2007/11/16 - 14:59:06

Iruñea: baskoi eta bisigodo artean (V-VIII m)

Goi Erdi Aroa historiako garairik ilunenetako bat da. Erromatar inperioa krisian sartu, barbaroek eraso, eta sistema osoa hankaz gora jarri zen. Zer gertatu zen Euskal Herrian? Auzi honi buruz hitzaldi interesgarria eskaini zen iragan astean Eibarren, UEUko historia arloko udako ikastaro en baitan. Hizlaria Juan Jose Larrea izan zen, EHUko Erdi Aroko historia irakaslea, Goi Erdi Aroan aditua. Larreak ideia zinez berriak eskaini zituen, azken aldiko historiografiaren ekarpenak sintetizatuz. Ondoko lerroetan bere azalpenak biltzen saiatuko naiz. Germaniar erresumak eta erromatar hiriak Mende pare bateko krisi, gatazka eta gorabeheren ondoren, V. mendean germaniar barbaroek definitiboki suntsitu zuten erromatar inperioa. Europa osoan germaniar erresumak ezarri ziren, nahiz eta haien parez pare, eta askotan haiekin tentsioan, erromatar jatorriko zenbait hirik iraun zuten. Izatez soilik hiririk handienek lortu zuten ez desagertzea, batzutan germaniar erresumen menpe geratuz, beste batzuetan boterea haiekin elkarbanatuz. Antolaketa berriak Euskal Herrian Euskal Herrian krisi hartatik soilik Pompaelo-Iruñeak lortu zuen bizirautea. Edonola ere erromatar garaiko sistema hankaz gora geratu zen eta era guztietako talde armatuak zabaldu ziren V-VI. mendeen artean. Hola, batetik germaniar barbaroak zeuden (sueboak, bandaloak, bisigodoak), Iberiar Penintsulara bidean Pirinioak zeharkatu eta Euskal Herritik pasatzen zirenak, eraso eta lapurreta artean. Horiei aurre egin guran, Iruñeko hiriak, Europako beste hainbat hirik bezala, bere miliziak antolatu zituen. Eta garai berean, krisi ekonomikoak jotako nekazari eta artzainen matxinadak eta bandidajea hedatu ziren ( bagaudak ). Talde armatu hauetara erromatar zein germaniar desertoreak biltzen ziren seguru asko, esperientzia militarra ekarriz. Hola bada, erromatar garaiko antolaketa sozial eta urbanoa desagertu egin zen eta haren lekuan gizarte berri bat eratuz joan zen, gatazka kultura hartan ernea. Iruñetik kanpo, Euskal Herriko landa eremuan, frankoen eredua imitatzen zuen antolaketa sozial bat sortu zela dirudi. Fenomeno kuriosoa da, hemen ez baitzen propioki germaniar jatorriko leinurik ez eta erresumarik finkatu, baina badirudi V-VI mendeetako gatazketan, landa eremuan ibili zen jendeak, gerlari frankoen antolaketa ikusi eta haren antzeko zerbait sortu zuela, bertsio apalagoan beti ere. Garaiko testuetako aipu bakanak eta azken aldiko aurkikuntza arkeologikoak konbinatuz hipotesi hori plantea liteke. Hola, ematen du, Iruñetik kanpoko Euskal Herrian, buruzagi gerlarien inguruan antolatuko zela gizartea, frankoen estiloko arma, apaingarri eta sinboloak hartuz. Antolaketa berri horretan euskarak garrantzia soziala berreskuratuko zuen, erromatar garaiko eliteen latinizazio bidea baztertu eta elite gerlarien artean euskara bihurtuko baitzen ohiko hizkuntza, herritarren artean bezalaxe. Euskaldun gerlari hauek lirateke garaiko iturriek "baskoi" deitzen zituztenak, eta inguruko botere politikoetatik independenteak izango ziren praktikan. Baskoi horien isla arkeologikoa lirateke Aldaietako nekropolia (Araban), Finagako ehorzketa (Bizkaian), eta beste hainbat aztarnategi (Nafarroan, Gipuzkoan...). Baskoi gerlari hauen aldean, Iruñeak tradizio erromatarragoak gordeko zituen: hiriko buruzagi erlijioso eta politikoa apezpikua zen, behinolako erromatar kuria laikoaren oinordekoa; eta litekeena da hiriko eliteek latin hizkuntza atxikitzea (Europa osoko erromatar jatorriko hirietan ohiko zenez). Hala ere, landa inguruko elite baskoien eta Iruñeko eliteen artean harreman handiak zeudela dirudi. Izatez Iruñeko hiriak bisagra papera egingo zuen baskoien eta bisigodoen artean. Iruñea baskoien eta bisigodoen artean Bisigodoak , V. mende amaieran ezarri ziren Iberiar Penintsulan. Hala ere, ez zuten lortu sakon errotzea VI. mende amaieran katoliko bihurtu ziren arte. Ordutik aurrera, Hispaniako hirietako apezpiku katolikoak (beraz hirietako agintariak) bisigodoen erresumako biltzar politiko nagusiko (Toledoko kontzilioko) partaide bihurtu ziren. Iturrien arabera Iruñeko apezpikua ere Toledoko kontzilioetan ibili zen. Formalki, beraz, Iruñea bisigodoen erresuman integratu zen. Aipatzekoa da integrazio hau botere banaketa batean oinarritzen zela: bisigodoek erresumako erregetza eta aginte militarra kontrolatzen zituzten, eta hispaniar hirietan, bertako apezpikuei (erromatar garaiko eliteetatik zetozenak) agintea errespetatzen zitzaien. Izatez Iruñeko apezpikuak, bere hirian agindu ez ezik, Toledoko erresumako aferetan ere eskua sartu nahi zuela dirudi, bisigodoen artean zeuden fakzio desberdinekin aliatuz, eta gorteko konspirazioetan inplikatuz. Eta hor, bisigodoen arteko gatazketan eskua sartzeko, oso baliagarria zen baskoien indar armatua baliatu ahal izatea. Hola, arkeologiak erakusten du Iruñea eta baskoiak ez zirela bi elementu guztiz desberdin, baskoi estiloko ehorzketak (frankoen itxurakoak) hirian bertan aurkitu baitira. Hortaz, Iruñea landa eremuko gerlari baskoiei lotuta ageri da, nahiz hiriko elitea seguru asko erromatar tradiziokoa izan, eta politikoki bisigodoen auzietan parte hartu. Beraz hiria baskoi eta bisigodoen arteko artikulazio puntu bat zen. Iruñeak ez zuen seguruenik landa eremuko baskoien gaineko kontrol politiko zuzenik. Are gutxiago kontrolatuko zituzten bisigodoek baskoiak. Auzia bestela izango zen: landa eremuko baskoiek batzutan beren kabuz, bestetan Iruñeko agintariekin koordinatuz, bisigodoen aurkako erasoak egingo zituzten, batzutan harrapaketa gisa, bestetan beren lurraldea defenditzeko eta beste batzutan bisigodoen aferetan eskua sartzeko. Auzia, esan bezala ez dago guztiz argi, baina sintomatikoa da 711 urtean, musulmanak iberiar penintsulan sartu zirenean, bisigodoen erregea Euskal Herri aldean zebilela baskoien aurka borrokan, baskoiak bisigodoen beste fakzio batekin aliatuta zebiltzalarik. Jada musulmanen konkista gertatuta, Iruñeko agintarien eta baskoien arteko aliantza mantendu zela dirudi. Aliantza horretatik sortuko zen urte gutxiren buruan Iruñeko erresuma. Erresuma berrian Iruñeko hiriaren tradizioa (erromatar jatorrikoa) eta baskoien tradizioa (germaniar eredukoa baina hizkuntzaz euskalduna) definitiboki uztartuko ziren.  2007/07/09 - 08:26:05

El oasis vasco. Historialari 'progreen' topikoak

 2007/06/06 - 08:22:03

Emakume Langileen Nazioarteko Eguna: historia ezezaguna

 2007/03/08 - 19:04:08

Bizitzaren inauteria

Europa osoan, Antzinako Erregimenean zehar, oso ohikoak izan ziren xaribariak. Inauteri kutsuko erritual berezi hauetan, bizitza sozialeko arauak hautsi zituen pertsona, adibidez adulteroa, irrigarri uzten zen. Horretarako, herritarrek, normalean gazteek, mozorrotu eta transgresorea antzezlan eta gisako zeremonia publikoetan parodiatzen zuten. Euskal Herrian ere izan ziren mota honetako erritualak, izen eta forma desberdinekin: toberak, kabalkadak, maskaradak, asto lasterrak, libertimenduak, galarrotsak... Egia esan gaia ez da gehiegi aztertu euskal kasuan. Lehen bilaketa batean aurkitu ditudan erreferentzia bakanetan, nahiko positiboki baloratzen dira herri kulturako tradizio hauek: "pintorescos festejos rebosantes de ironía", "pantomimas en las que se escenificaba de la manera más delirante posible el asunto criticado." (José Dueso: Nosotros los vascos , II, 214 orr.). Balorazio pintoreskistatik haratago doa gaiaren gaineko Mattin Irigoienen artikulu jakingarri bat. Irigoienentzat toberak gizarteko ezinegon bat salatzeko erritual askatzaileak ziren, satira, irria eta fartsa baliatuz egia batzuk komunitatearen aurrean agertarazten zituztenak. Gainera irrigileak hurrengo batean beraiek bihur zitezkeen besteentzako irrigai, komunitateko kideen artean berdintasuna mantenduz. Beraz, kontrol soziala baino komunitate baten bizitasuna agertuko lukete toberek, gauzak argi eta ezkutukeria gabe esan nahia. Irigoienen aburuz toberak batez ere herriko gazteek antolatzeak, maiz agintari zibil eta eklesiastikoen debekuen gainetik, xaribarien izate kritikoa baieztatuko luke. Kronologiari dagokionez, Irigoienek "gai huntaz dauden izkribuak arakatuz" ondorioztatu du Ipar Euskal Herrian "1914ko gerlatik landa jada tobera gutiago ematen dela. Eta 1945kotik landa bat ere ez." Beraz frantses nazionalizazio prozesuak, bere akulturazioak, zentralizazioak, herri kultura ahultzearekin batera akabatuko zituen toberak, gizarte otzan eta alienatu bat utziz. 1960az geroztik, ordea, Irigoienen ustez, tobera mota berri bi sortu izan dira Iparraldean. Batetik toberen alde folklorikoa berreskuratu zuten ikuskizunak (maskaradak etab), jada karga kritikorik gabe. Eta bestetik toberen izpiritu subertsiboa berpiztu zuten protesta ekintza berriak, gazte abertzaleek burutuak. Edozein kasutan, Irigoienek tamal puntu batekin aipatzen du tobera tradizionalak guztiz desagertu direla. Jakin dudanez, ordea, Irigoienen kronologia zertxobait gainditu bide zuen mota tradizionaleko tobera bat ospatu zen 1950 aldera Nafarroa Behereko herritxo batean. Kasu hartan, neska bat, gizon ezkondu batekin ibili eta haurdun geratu zen. Abortatu egin zuen. Horren aurrean, herriko gazteek kabalkada bat antolatu zioten neskari etxe aitzinean, abortua irri, musika eta burla artean antzeztuz. Inguruetako herrietatik ere anitz ikusliar joan ziren kabalkada hartan parte hartzera. Asko libertitu omen ziren. Neskak, ordea, herritik alde egin behar izan zuen. Xaribariak ez ziren, ez, herri ospakizun xelebre eta sinpatikoak. Are gutxiago herri izpiritu bizi, alai eta kritiko baten agerpen ere. Xaribariek, Euskal Herrian, Europa osoan bezala, kontrol sozial funtzio nabarmena zuten. Ez ziren normalean Elizak edo botere zibilek bultzatuak (horiek beren koakzio bide propioak zituzten). Baina botere ofizialek xaribariak galarazi nahiak ez du gutxitzen fartsa horien izate errepresiboa. Irria sanoa izan dadin beharrezkoa da berdinetik berdinera egitea, ez talde oso bat banako baten aurka oldartuz. Gainera herriko gizonezko gazteak izaten ziren toberen antolatzaileak, eta biktimak ia beti emakumeak. Sintomatikoa da abortuaren kasuan xaribaria neska izorra utzi zuen gizon ezkonduari ez egin izana. Gizarte eredu hertsi bat, arras misoginoa eta matxista defenditzen zen toberekin, harreman sozial eta sexual ortodoxoak inposatuz komunitate osoari. Berrikiago, Nafarroa Behereko beste herrixka batean, ez dira oraindik hogei urte ere, emazte batek bere senarra eta semea galdu zituen tarte laburrean beren buruaz beste eginda. Zorigaitzeko emazte alargunak lehengusu bat ekarri zuen etxera eta elkarrekin bizitzen jarri ziren, baina ezkondu gabe. Auzokide batzuk ez zuten begi onez ikusi kuple berria, eta jada toberarik antolatu ez arren, karrikan agurra ukatu eta gauerdian telefonoz deika ere ibili zitzaizkien luzaz. Halako zenbat eta zenbat istorio ez ote dira gertatu euskal herrietan. Toberek eta gisako presiobide komunitarioek, ikerketa serioa mereziko lukete, nostalgia pintoreskotik eta idealizazio militantetik aldenduz. Baina bizitzaren inauterian dena ez baita gaizki amaitzen, Nafarroa Behereko kuple hura ez zen arau nagusietara makurtu, eta aldaretik pasatu gabe segitu zuen, batera bizitzen, herritik alde egin gabe. Eta azkenean herrikoak izan ziren egoera onartu behar izan zutenak. Egun horren normala iruditzen zaiguna, ezkondu gabe elkarrekin bizi ahal izatea, norbere bizitza egin ahal izatea (berez ere aski zail izaten dena) atzora arte jazarria izan da toki askotan. Eta egun ere hala da hainbat arlotan. Beti egon dira garai bakoitzeko tabu sozialak gaindituz, aske izan beharko lukeen maitasun eta harremanei bide berriak ireki dizkiotenak. Oraindik elkarrekin segitzen duen kuple hura kasurako. Anitz urtez! (Biba zuek Ainisko, mila esker guztiagatik, eta agur bero bat egunotan ezagutu ditudan hamsterki guztiei).  2007/02/21 - 18:50:09

Mailuaren odola eta Alatriste

Garai bertsuan (XVI-XVII mendeetan) girotuta daude berriki argitaratu diren bi eleberri historiko: Aingeru Epaltzaren Mailuaren odola eta Arturo Pérez-Reverteren Alatriste serieko azken entrega ( Corsarios de Levante ). Aitor dut alfer hutsa naizela nobelak irakurtzeko. Aiseago irensten ditut saiakera historiko potoloak eleberriak baino. Horregatik, Volgako batelarien bidetik , buruz behera jarri ditut bi eleberri hauen azalak, ez baititut irakurri (oraindik?) nahiz haietaz mintzatuko naizen ondoren. Badakit bidegabea dela eta azterketa hobea merezi luketela. Zentzu horretan irakurleen ekarpenak ongi etorriak izango dira. Kontua da Iban Zalduari leitu berri diodan pasarte batek ( Volgako batelarietan hain justu), Pérez-Reverteren obra ekarri didala gogora (nahiz Zaldua ez dabilen presezki autore horretaz). Dio Zalduak "literaturaren historia handi bat izatea ( On Kixote , Urrezko Mendea eta zama horiek guztiak, Espainiaren kasuan) batzuetan abantaila bezain oztopo izan daitekeela hurrengo belaunaldi literarioentzat, historia horren zamak norberaren tradizioarekiko hartu-eman autarkikoetara muga baitezake literatur jarduna, atzerrian "oxigenatzeko" premia handirik sortu gabe". Pérez-Revertek joan den hilean Corsarios de Levante aurkeztu zuenean esandakotik behintzat autoreak "oxigenazio" behar handia duela ondoriozta liteke. Izan ere, Alatristeren "aitak" arras enpatizatzen du espainiar letren Urrezko Mendeko ustezko mentalitate gerlari, hiltzaile, lapur baina "noblearekin": "Alatriste era un mercenario, un asesino a sueldo, un personaje poco recomendable, pero tenía su ética, sus reglas del juego. Ahora, sería un proscrito, porque nadie entendería esas actitudes en un mundo como este donde palabras como dignidad, reputación, decencia, vergüenza torera y honradez se manipulan continuamente". Nobela bera Urrezko Mendea espainiar gazteei ezagutarazi nahian idatzi omen du. Eta irakurri diodanetik baiezta dezaket errebelazio historiko harrigarriak egiten dituela, izugarri zorrotzak, unibertsitateko adituek ere segurki sekula pentsatu gabeak: "Era una época dura, muy cruel, muy difícil, donde matar y morir era muy fácil; no había concesiones, lo políticamente correcto no existía ni tampoco había ONG". Kuriosoki, Pérez-Reverterentzat iragana egungo begiekin ikustea akats larria da ("un error grave mirar al pasado con los ojos del presente"), eta hala ere zera eransten du: "Esa tragedia de ser español, esa amargura, está reflejada en los libros de Alatriste. Cuando uno tiene memoria histórica de la de verdad, comprende que ser español no es fácil", ha dicho el escritor, quien no ve demasiado parecido entre su personaje y el D'Artagnan de Alejandro Dumas. "Alatriste es más complejo. Dumas no quería mostrar la amargura de ser francés y yo sí he querido reflejar la amargura de ser español", ha manifestado. Aurreko batean, Joxe Azurmendiren azken liburuaren haritik, Javier Varelaren analisi historikoak kritikatzen nituen, europar korronte filosofikoen bilakaera arinkeriaz tratatzeagatik . Hala ere, Varelak, bere La novela de España ikerketan (Taurus, Madril, 1999) badu pasarte on bat Américo Castro ren gainean, osoki Pérez-Reverteri aplikatzeko modukoa: en el caso de Américo Castro, más que historia hecha desde su circunstancia, lo que hay es una confusión inextricable entre pasado y presente; proyección hacia atrás de sus ideas y de su angustioso vivir. El método simpático-intuitivo le extravía tanto que no llega a diferenciar su biografía personal de la de unos héroes en quienes se reconoce; unos personajes sobre los que proyecta su propio estado de conciencia. Don Américo nos presenta hombres antiguos de insólita actualidad. ¿Qué noción de "angustia existencial" podían tener los hombres del siglo XVI? Izatez, Varelak argitzen duen bezala, espainiar existentzia eta izatearekiko larritasun eta ezinegon bitala Américo Castrorengan ez ezik espainiar intelektual guztiengan ageri da XIX. mendetik egundaino. Eta Pérez-Reverte tradizio kastizo horren segida arrunt-arrunta baino ez da. Horregatik Espainiatik eta bere tradizio historiko-literario handitik zertxobait aldentzeak on egingo lioke. Kezkagarria da, edonola ere, historia, oraindik ere, nortasun nazionalaren inguruko ideologia transmititzeko baliatu nahi izatea, eta horren modu dezimononikoan gainera. Gauza bera egiten ote dugu euskaldunok? Lehen begiratuan Pérez Reverteren hitzen antzekoak eman dezakete Aingeru Epaltzak bere nobelari buruz Berria n esandakoek: «epikotasun zikina da: hemen [ Mailuaren odola eleberrian] agertzen dira gerlak, gerla zikinak dira, ez dute inolako distirarik; hemen agertzen diren errege-erreginak ez dira azkarrak, ezgauzak dira; hemen agertzen diren herritarrak ez dira beren herriari fideltasuna eskaintzen diotenak, baizik eta beren herriari traizio egiten diotenak dira». Epaltzak ere, nobelako garai eta pertsonaiekiko halako garraztasun bat islatzen du (elkarrizketan behintzat), eta posible da historiaren bidez euskal auzira gerturatzeko asmo bat izatea orobat. Baina, Pérez-Revertek ez bezala, ez dirudi Epaltzak nostalgiaz tratatzen dituenik pertsonaiak eta orduko bizimodua, are gutxiago euskal izate idealen bat bilatzen duenik. Zentzu horretan aipatzekoa da Pérez-Revertek Espainiako historia nazionalean topikoa den garai bat lantzen duen bitartean, Epaltzak euskal abertzaletasunak baztertu izan duen aldi bati oratu diola, Nafarroaren konkista ondorengo garaiari: "harrigarria da zer bibliografia gutxi dugun esku artean euskaraz eta gaztelaniaz. Iduri du gure historia Amaiurren bukatzen dela; ordu arte badira liburuak, baina hortik aurrera gauza pila bat gertatzen da». Epaltzaren eleberriari jada egin zaio kritikaren bat ez omen delako aski abertzalea eta ez duelako Nafarroaren ohorea aski nabarmentzen. Sintoma positiboa iruditzen zait, Epaltza Pérez-Reverteren eredutik urruntzen dela iradokitzen baitu. Agian euskal kulturak tradizio handirik ez izateak lagundu dio topikoen zamatik aldentzen. Baina jada aski eta sobera luzatu naiz irakurri ere egin gabeko bi eleberri hauekin. Dastatu dituenak eman beza, mesedez, bere iritzia, segur nirea baino interesgarriagoa izango baita.  2007/01/24 - 18:26:01